دسته: تحلیل اجتماعی

معضل اجاره نشینی و رویارویی مالک و مستاجراگر به بلندی تاریخ نباشد به قدمت جغرافیاست، از زمانی که بشر تصمیم گرفت یکجا بنشیند و بعضی هایشان جاهای بهتر ً انتخاب کردند. از همان موقع این رویارویی وجود داشت که دو فرد احتمالا از دو طبقه اجتماعی مختلف بر سر یک طبقه مذاکره و بعداً مناظره و در آخر مشاجره میکردند.
***
سینما بخصوص در کشوری مثل ایران قرار است آیینه تمام نمای جامعه باشد. آیینهای قدی برای آنچه در حال رخ دادن است اما گاهی و در برخی موارد آنچه در جامعه رخ میدهد عجیب و غریب است که بازتولید سینمایی آن نمیتواند در گونه سینمایی اجتماعی بررسی و تحلیل بشود بلکه میتواند در ژانرتخیلی بروز و ظهور پیدا کند، درست مانند اتفاقی که در حوزه مسکن و خانه در سال 99 / 98 افتاد. در واقع طی این دو سال سرعت افزایش تصاعدی این مساله حیاتی یعنی اجاره نشینی و خرید مسکن بخصوص از ابتدای سال تاکنون بحدی بود که هرگز امکان ساخت اثری دربارهاش را نمی ً داد چون قطعا از تولید تا اکران قیمتها دوباره رشد کرده بود و آمار اعلام شده در آن اثر فاقد اعتبار بیرونی به نظر میرسید. حتی در یکی از موارد زوج سینمایی تلویزیونی در برنامه «امشو» حاضر شدند و از صاحبخانه شان شکایت کرده و دنبال خانه گشتند.

– آغاز این رویه و ترسیم شمایل تیپیکال

سینمای ایران از ابتدا در دهههای چهل، پنجاه و شصت روی موضوع مسکن، صاحب خانه  و مستأجر تمرکز داشت و معمولا برخی از گرههای داستان و شخصیت پردازی به موضوع صاحب خانه و مستأجر می ً پرداخت. در این آثار که با رویکردهای بعضا طنز و انتقادی بودند ً معمولا صاحب خانهها آدمهای بد قصه ترسیم میشدند و مستأجر، مفلوکی که باید هم از پس اجاره خانه برمی آمد هم با اخلاق بد و دمدمی مزاجی صاحب خانه. در همه فیلمهای اجتماعی سینمای ایران این بخش از داستان به دل مستاجران می نشست و مینشیند و صاحب خانه ً ها یا اصلا این فیلمها را نمیبینند و اگر هم بروند زیرلب فحشی نثار کارگردان میکنند. این شیوه نگاه در نگارش و تولید تیپ مستأجر و صاحبخانه را از دو طبقه خلق کرد و به نوعی از همان ابتدا تقابل کارگر و سرمایه بود که بیراه هم نمی نمود.

– «خانه قمر خانم»؛ پیشرو، مشهور و ماندگار

یکی از موارد بسیار مشهور و اولیه «سریال خانه قمر خانم» بود. مجموعهای محصول .1351خانه قمر خانم فیلمی به کارگردانی بهمن فرمان آرا و نویسندگی محمد آذری و محمدتقی اسماعیلی محصول سال 1351است. قمر خانم مالک ملکی قدیمی است که این ملک فاقد سند است. همگی مستاجرین و از جمله داماد قمر خانم چشم طمع به این خانه دارند و در صدد تصاحب آن به صورت قانونی و مخفیانه هستند.

-«خانه آقای حقدوست» اولین و شاید متفاوتترین

خانه آقای حقدوست» اثری تلویزیونی محصول سال 1360است. آقای حقدوست انسانی است پاکباخته، که تنها آرزویش داشتن خانه است که سرپناهش باشد. او سرانجام صاحب کلبهٔ محقری میشود که به رغم کمبودها و مشکلها از داشتن آن به خود میبالد. اما این آسایش و شادی کوچک دیری نمیپاید؛ حقدوست پس از مدتی با خانوادهٔ محروم و دربدری روبرو میشود که بیش از او نیازمند سرپناهاند. خانه را به آنها واگذار میکند و خود خانه به دوشی را از سر میگیرد. اثر علی رغم کارکردهای اجتماعی در ورطه تعبیر و تفسیرهای علاقمندان و منتقدان سینمایی افتاد و نتواست چندان به رسالت اجتماعیاش بپردازد هر چند ً انصافا گامهای تکنیکی بلندی در کارگردانی داشت. بخصوص سکوت بازیگراصلی که یادآور چاپلین بود در اثری ایرانی.

-«اجاره نشین ها»؛ کمدی، سمبولیک و همیشگی

یکی از بهترین فیلمهایی که با موضوع اجاره نشینی در سینمای ایران ساخته شده و بیشتر مردم نه تنها یک بار که شاید چند بار آن را دیدهاند، فیلم «اجاره نشین ها» به کارگردانی داریوش مهرجویی است. هر چند گروهی از منتقدان سینما آن خانه را مصداقی برای کل کشور میدانند اما چینش مستاجران از هر طبقه و نوع برخورد صاحب ملک با آنها، پدیده ً ای دائمی در کشور ماست. اصلا این قصه صاحب خانه و مستأجر و اجارهای که سال به سال به شکل نجومی افزایش پیدا میکند انگار یکی از همان شبههای سیاهی است که دست از سر مردم برنمی دارد، است.

حواشی تولید و اظهارات فرامتنی پیرامون این فیلم که برخی کارگردانش را برگشته از تبعید میدانستند در کنار جوایر بسیار شاخص سینمایی «اجاره نشین ها» را ماندگارتر و دیدنیتر کرده بود. لوح زرین بهترین صدا برداری از پنجمین جشنواره فیلم فجر ،1365کاندیدای لوح زرین جایزه ویژه هیئت داوران از پنجمین جشنواره فیلم فجر ،1365کاندیدای بهترین بازیگر نقش اول مرد از پنجمین جشنواره فیلم فجر ،1365کاندیدای بهترین فیلمبرداری از پنجمین جشنواره فیلم فجر ،1365کاندیدای بهترین تدوین از پنجمین جشنواره فیلم فجر ،1365کاندیدای بهترین فیلمنامه از پنجمین جشنواره فیلم فجر ،1365کاندیدای بهترین کارگردانی از پنجمین جشنواره فیلم فجر 1365.

-چه نبردی «زیربام های شهر» برپاست

سال 68اصغر هاشمی، فیلم «زیربام های شهر» است را با موضوع اجاره نشینی ساخت که اگر لوکیشن ها و پوشش و گریم بازیگران را به روزرسانی کنی، انگار قصه فیلم همین امروز اتفاق افتاده است. ماجرای فیلم از این قرار است که اسد دادوند و نامزدش، شکوه تکاوندی، قرار گذاشتهاند که پس از یافتن خانهای اجارهای ازدواج کنند. اسد پس از مدتی تلاش به کمک برادرش، امین، خانهای پیدا میکنند که در اجارهٔ مرد عیالواری است به نام گلدوست که وضع مالی مناسبی ندارد و قادر نیست خانهٔ جدیدی پیدا کند. تلخی اثر در بن مایههایش بود و قدرت بازیها عیان در ظاهرفیلم. تقابل نیازمند با نیازمند این اثر را در نوع خودش همان دهه و سالها دیدنی تر کرده بود.

– «مستأجر» غلبه وجوه کمدی بر درام

مستأجر» فیلمی به کارگردانی و نویسندگی رحیم رحیمی پور محصول سال 1371است. خلاصه داستان از این قرار است که حمید که با پدرش اختلاف دارد همراه با همسرش مریم خانهٔ پدری را ترک میکند و در آپارتمانی اجارهای ساکن میشوند که پیرمرد و پیرزنی بدقلق صاحب آن هستند و مستأجرهای بچه دار را نمیپذیرند. مریم که باردار است تلاش میکند که صاحب خانه و همسایهها از باردار بودن او مطلع نشوند. پیرمرد و پیرزن صاحب خانه درصدد برمی آیند تا مدارکی دال بر باردار بودن مریم پیدا کنند و به همین منظور او و شوهرش را زیر نظر میگیرند. روزی صاحب خانه یکی از مستأجرها را که سه فرزند دارد با حکم قانون وادار به تخلیهٔ آپارتمانش میکند. حمید دوشادوش مستأجر رانده شده شهر را برای پیدا کردن سرپناهی مناسب زیر پا میگذارد. اما نتیجهای نمیگیرد و سرانجام در برابر تقاضای مادرش که او را به سکونت در خانهٔ پدری دعوت میکند تسلیم میشود. کلیشه گرایی در این اثر و اسیرشدن در مقوله های تکراری و خوشایندگیشه سبب شد «مستأجر» رحیمی هم چندان توفیقی در آنچه باید باشد را تجربه نکند.

اینکــه مــی خواهــم «آنگونــه کــه مــی خواهــم» زندگــی کنــم، خودخواهــی نیســت. اینکــه مــی خواهــی، «آنگونــه کــه مــی خواهــی» زندگــی کنــم، خودخواهــی اســت! زندگــی یعنــی کشــیدن حقتــان از حلقــوم دیگــران و البتــه کشــیدن حــق دیگــران از حلقــوم شــان هــم که هزار امتیــاز دارد. ایــن دنیــای یــک عوضــی اســت و بــا اینکــه نمــی خواهیــم اعتــراف کنیــم امــا بــه هــر حــال کارش اینگونــه راه مــی افتــد. رمــز اصلــی بــه ســادگی این اســت کــه یــک عوضــی در اعمــاق ذهــن مــا ارج و قــرب دارد و مطمئــن باشــید انــکار ایــن واقعیــت کمکــی بــه مــا نمــی کنــد.

تصور یک عوضی از جهان چگونه است؟

آدم هــای عوضــی بســیاری مــی شناســیم کــه یــک بازنــده واقعــی هســتند. در عــوض هــر وقــت جدالــی بیــن یــک عوضــی زیــرک و یــک آدم مــردم دار و مبــادی آداب باهــوش دیدیــم، آدم عوضــی اســت کــه از ایــن جــدال پیــروز بیــرون مــی آیــد.
عوضی بودن یا عوضی نبودن؟ مسئله این است.
جهــان را از نــگاه یــک عوضــی تصــور کنیــد؛ صفــی کــه در ســوپرمارکت ایجــاد شــده تــوده ای از احمــق هــای بــی اهمیــت اســت و ایــن بــی عدالتــی آشــکاری اســت کــه شــما بایــد صبــر کنیــد تــا آنهــا فــس فــس کنــان کارشــان را راه بیندازنــد. مهمانــدار هواپیمــا آدم مزخرفــی اســت کــه کار مهمــی نــدارد، جــز آن کــه مــوی دمــاغ شــما شــود تــا تلفــن همراهتــان را خامــوش کنیــد. منشــی هــا و کارمنــدان شــرکت غرغروهــای تنبلــی هســتند کــه پــول از جیــب شــما کــم مــی کننــد تــا کارهایــی را انجــام دهنــد کــه هــر خنگــی مــی تواندانجــام دهــد. شــخصی کــه در جلســه بــا شــما اختــلاف نظــر دارد، ابلهــی اســت کــه بایــد حالــش را جلــوی جمــع بگیریــد تــا دهانــش را ببنــدد. وارد متــرو شــدن ورزشــی اســت کــه در آن بایــد بــه هــر پخمــه ای کــه ســر راهتــان اســت، تنــه بزنیــد…

زندگی یعنی کشیدن حقتان از حلقوم دیگران و البته کشیدن حق دیگران از حلقوم شان هم که هزار امتیاز دارد.
ایــن دنیــای یــک عوضــی اســت و بــا اینکــه نمــی خواهیــم اعتــراف کنیــم امــا بــه هــر حــال کارش اینگونــه راه مــی افتــد و البتــه هــر کســی را هــم کــه جلــوی راهــش باشــد زیــر مــی گیــرد. چــرا؟ ظاهــرا ماننــد عوضــی هــا رفتــار کــردن مدالــی برایشــان بــه ارمغــان نمــی آورد. رمــز اصلــی بــه ســادگی ایــن اســت کــه یــک عوضــی در اعمــاق ذهــن مــا ارج و قــرب دارد و مطمئــن باشــید انــکار ایــن واقعیــت کمکــی بــه مــا نمــی کنــد.

اما واقعا رمز موفقیت این عوضی های لعنتی چیست؟ً

آخریــن تحقیقــات و بررســی هایــی کــه در ایــن زمینــه انجــام و در نشــریه وال اســتریت ژورنــال پوشــش داده شــده، از ایــن معمــا پــرده بــرداری مــی کنــد کــه داشــتن اعتمــاد بــه نفــس زیــاد از حــد در موقــع لــزوم، چــه فوایــدی مــی توانــد داشــته باشــد؛ بــه ویــژه اینکــه اغلــب تصــور مــی شــد فوایــدی نــدارد. پاســخ مختصــر و مفیــد بــه ایــن ســوال ایــن اســت کــه اگرچــه اعتمــاد بــه نفــس زیــادی و اغلــب کاذب نتایج چنــدان رضایت بخشــی بــرای خــود شــخص نــدارد امــا بقیــه آن را مثبــت مــی بینند.

عوضی های دوست داشتنی

اول از همــه بگذاریــد تکلیــف مــان را بــا ایــن واژه «عوضــی» روشــن کنیــم. اگرچــه تعریــف خاصی بــرای عوضــی وجود نــدارد، امــا همــه وقتــی یــک عوضــی مــی بینیــم، او را بــه جــا مــی آوریــم. زورگویــی و گــردن کلفتــی کــردن بــرای ضعیــف تــر از خــود یــا همســطح خــود؟ همیــن اســت. مســخره کــردن بقیــه؟ صددرصــد! گیــر دادن الکــی، داد و بیــداد راه انداختــن، فحاشــی کــردن، خودشــیفتگی و لجبــازی؟ بلــه همــه اینهــا در ردیــف واژه عوضــی بــازی قــرار مــی گیرنــد. عوضــی بــودن یــا عوضــی نبــودن؟ مســئله ایــن اســت. مــن آدم هــای عوضــی بســیاری مــی شناســم کــه یــک بازنــده واقعــی هســتند. امــا اگــر یــک عوضــی ناقــلا باشــید، شــما را حلــوا حلــوا مــی کننــد.

کیمیاگری که نسبت پدری خود با دخترش را تکذیب کرد

اســتیو جابــز یــک عوضــی بود.اســتیو خــوب نابغــه بــود، شــخصیتی کاریزماتیــک داشــت و اســتاد بــود بــه معنــای واقعی کلمــه؛ کیمیاگــری کــه یــک شــرکت کامپیوتــری در حــال احتضــار را بــه طــلا تبدیــل کــرد. اســتیو بــد کــج خلــق و بــد قلــق، بــی ادب، کینــه تــوز و ســلطه جــو بــود. او ســال هــای ســال نســبت پــدری خــود را بــا دختــرش لیــزا انــکار کــرد، بــه همیــن خاطــر همســر و دختــرش در تمــام آن ســال هــا بــا کمــک هــای خیریــه زندگــی مــی کردنــد. او بــه بزرگترین شــریکش اســتیو وزنیــاک بــه خاطــر پولــی کــه از شــرکت  Atari عایدشــان مــی شــد، خیانــت کــرد. مردی که مســخره کــردن کارمندانــش جلــوی همــه از نظــرش هیــچ ایــرادی نداشــت، همچنیــن بــه نــام خــود زدن نتیجــه زحمــات دیگری، قشــقرق بــه پــا کــردن وقتــی اوضــاع بــه کامش نباشــد یــا حتــی پــارک کــردن مرســدس بنــزش در پارکینــگ ویــژه افراد معلــول در شــرکت اپــل. امــا بــا ایــن همــه او اســتیو جابــز اســت و مــا ستایشــش مــی کنیــم، حتــی بعــد از ایــن کــه می  دانیــم چــه ناکســی بــوده، ستایشــش مــی کنیــم. ابداعــات او شــکوهمند اســت و بعد از گذشــت ســه ســال از مــرگ او اپل هنــوز بــی نظیــر اســت. بــه عنــوان یــک مدیــر و رهبــر جابــز راهــش را خــوب انتخــاب کــرد و بعــد از مرگش میلیــون ها آدم ســوگواری کردنــد و حتــی عجیــب تــر آن کــه دوســتان و خانــواده اش غــم از دســت دادن او را داشــتند.

عوضی های متقلب

اگــر فکــر مــی کنیدمــورد عجیــب اســتیو جابــز یــک اســتثنا بــوده، حتما مثــل مــن تــا ایــن لحظــه از ذات آدم هــای بزرگ تاریــخ خبر نداشــتید. بــه عنــوان مثــال بــا عــرض شــرمندگی تومــاس ادیســون در واقع متقلبــی بــوده که ایــده هــای اطرافیانــش را مــی دزدیده و بــا نــام ابتــکارات شــخصی عرضــه می کرده. ســاعت هــای متمــادی بــدون اســتراحت در آزمایشــگاهش کار کــرد و لامپ حبابــی قابــل اســتفاده بــرای منــازل را ابــداع کــرد. در واقــع لامــپ حبابــی قبل از ادیســون توســط مــردی به نــام هاینریش گوبــل اختــراع شــده بــود امــا گوبــل اختراعــش را بــه نــام خــود ثبــت نکــرده بــود؛ البتــه کــه مقصــر خــودش بــوده و البتــه کــه نــوآوری هایــی کــه او بــه ثبــت رســانده، زندگــی بشــر را کامــلا تغییــر داده امــا ادیســون هــم یــک عوضــی بــه حســاب مــی آیــد. کریســتوف کلمــب عصــا قــورت داده هــم یــک جورهایــی خــودش و بقیــه را متقاعــد کــرده بــود که کاشــف قــاره آمریکاســت؛ بــا وجــود اینکــه وقتــی پایــش بــه آمریــکا رســید، جمعیــت قابــل توجهی بومــی در خــاک آن قــاره زندگــی مــی کردنــد. در حقیقــت او یــک تاجــر بــرده و بــه نوبه خــودش یــک دیکتاتور بــوده. بعــد از آن که کشــف الکــی خــود را در بــوق و کرنــا کــرد ۲۵ نفــر از بومیــان آمریــکا را ربــود تــا آنهــا را با مســیحیت آشــنا کنــد؛ وعــده ای که البتــه عملــی نشــد و در عــوض موجــب شــد 18 نفــر از آنهــا در راه برگشــت بــه وطــن شــان جانشــان را از دســت بدهند.  بــه جــز ایــن او میکــروب ســیفلیس را بــه جــای ســوغاتی بــه اروپــا برگرداند و ســبب شــیوع و گســترش ســریع آن شــد. جیمــز واتســون، آنتــوان لاوازیــه، ارســطو و بنجامیــن فرانکلیــن هــم چنــد مثــال از عوضی هــای موفــق تاریخ هســتند. اگر مثــال از عوضــی هــای معاصــر بخواهیــد، بایــد دانلنــد ترامــپ، وارن بافت و مــارک زوکربــرگ را نــام ببرم.

رمــز موفقیــت ایــن عوضــی هــای لعنتــی چیســت؟

آخریــن تحقیقــات و بررســی هایــی کــه در ایــن زمینــه انجــام و در نشــریه وال اســتریت ژورنــال پوشــش داده شــده، از ایــن معمــا پــرده بــرداری مــی کنــد کــه داشــتن اعتمــاد بــه نفــس زیــاد از حــد در موقــع لــزوم، چــه فوایــدی مــی توانــد داشــته باشــد؛ بــه ویــژه اینکــه اغلــب تصــور می شــد فوایــدی نــدارد. بــه عبــارت دیگــر مــردم تصــور مــی کننــد کســانی کــه بیــش از حــد اعتمــاد بــه نفــس دارنــد، پایــگاه اجتماعــی بالاتــری دارنــد و پایــگاه اجتماعــی قیمتــی اســت. و اگــر تــا ایــن لحظــه بــه فکــر افتــاده ایــد کــه عوضــی شــوید، بایــد بــه شــما خبــر دهــم کــه بــی ســبب تــلاش نکنیــد چــون عوضــی بــودن ژنتیکــی اســت. مطالعــات روانشناســی نشــان داده اســت کــه بدجنــس بــودن، نامــردی، انتقادناپذیــری و در یــک کلام عوضــی بــودن از طریــق ژن منتقــل مــی شــود. حتــی اگــر پــدر و مــادر کســی عوضــی نباشــند، ممکــن اســت ایــن ژن را از دایــی، عمــه یــا پدربزرگــش بــه ارث بــرده باشــد. بــا روی هــم گذاشــتن همــه ایــن یافتــه هــا به ایــن نتیجــه مــی رســیم کــه عوضــی ها اســتاد شــیره مالیــدن بــر ســر مــا هســتند. راســتش آنهــا اصــلا لازم نیســت کوششــی بکننــد، کافــی اســت خودشــان باشــند.

باسپاس از سپیده نیری: چلچراغ

رمز موفقیت این عوضی های لعنتی چیست

این هفته | inhaftemag.com

شهر اصفهان به عنوان پايتخت فرهنگي جهان اسلام در گذشته و حال همواره مورد توجه مسئولين كشور قرار داشته است. در راستاي معيارهاي نمادين حاكم بر شهر، اداره شهر با رويكردهاي متعالي و ارزشي داراي بايدهايي است كه نپرداختن به اين بایسته ها در کلان شهرهایی مثل اصفهان با توجه به بافت فرهنگي – تاريخي آن، به طور طبيعي در يك فرايند استحاله اي سريع باعث مي شود ارزش هاي پيشين هم به فراموشي سپرده شوند. بنابراين باید طرح جامع توسعه شهري با توجه به فاكتورهايي چون «زيباسازي شهر متناسب با روح فرهنگي – تاريخي» ، «فرهنگ سازي و تنزيه شهر» ، «نفوذ فرهنگي در شهروندان به عنوان پاراديمي قابل قبول و همراه با آموزه هاي فرهنگي»، مورد عنايت مسئولين قرار گیرد.
شهر اصفهان را یکی از نمونه‌های انگشت شمار از شهرهایی می ‌توان دانست که سیر تحولات شهرسازی آن در طول تاریخ بدون وقفه و به صورت پیوسته استمرار داشته است. در میان دوره‌های مختلف تاریخی اصفهان، دوران صفوی به دلیل ایجاد نگرش نو به شهر و مفاهیم شهری و آفرینش گونه‌های جدیدی از فضاهای شهری از اهمیت والایی برخودار است. از مفاهیم مهمی که در این دوران به شهرسازی اصفهان وارد شد می‌توان به اضافه شدن مفهوم «باغ» و « خیابان» به صورت توامان اشاره کرد، که در قالب الگویی به نام «چهارباغ» در متن شهر صفوی سازماندهی شد. الگویی که به صورت محوری خطی از انتهای شهر قدیم آغاز می‌شد و پس از طی رودخانه در جنوبی‌ترین باغ صفوی پایان می‌یافت. در واقع در این دوران برای اولین بار سه مفهوم، «شهر»، «باغ» و «خیابان» درکنار یکدیگر و به صورت همزمان تجربه شد. تجربه ای که نهایتا منجر به ایجاد «باغ شهر اصفهان» گردید. تجربه ایجاد «باغ- خیابان» در سایر ‌شهرهای مهم که پس از صفویان ساخته شدند نیز به عنوان الگویی موفق تکرار گردید و «چهارباغ» به جزیی از عناصر ساخت شهر تبدیل شد، عنصری که ریشه در «چهارباغ اصفهان» داشت .
“در کنار خیابان دیوارهای یکسان و منظمی وجود دارد که در داخل آن ها باغ‌های سلطنتی واقع شده و ورود به آن‌ها برای گردش مردم آزاد است؛ مدخل این باغ‌ها با نظم و ترتیب خاص در مقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند و بالای هریک از درها عمارات کوچک ولی زیبایی ساخته شده که می‌توان ضمن گردش و تفنن وارد آن شده و ممکن است اشخاص غذای خود را نیز در آنجا صرف کنند.
تعداد این عمارت ها آنقدر زیاد است و قرینه سازی و تناسب به اندازه‌ای در آن‌ها رعایت شده که زیباتر از آن نمی‌توان تصور کرد یکی از خیابان‌های معروف ایتالیا و حتی اروپا در زیبایی به پای چهارباغ اصفهان نمی‌رسد” این تعاریف گفته‌های یک جوان اصفهانی در دوره صفویه نیست اینها سخنان “پیتردلاواله” جهانگرد ایتالیایی است که چنان مجذوب چهارباغ شده که از آن با نام زیباترین خیابان دوران نام می‌برد.
اما این پاره خط تمام ناشدنی در مرکز شهر اصفهان که منظری خیال انگیز را در مقابل هر رهگذری قرار می‌دهد ناگهان و در میانه‌های راه وا می‌نهد. نه اینکه معماران عهد صفویه چنین کرده باشند، نه؛ این دوگانگی حاصل همین قرن اخیر است که تلی از بتون و سازه‌های نا متعارف را ساخته و ببینده را از بهشت چهار باغ به بتن‌های بی روح می‌سپارد.
آنچه امروز به عنوان بدنه شرقی چهارباغ عباسی در فاز اول اجرا شده یک معماری ناهمگون با چهارباغ است و در کنار آن نوع بهره برداری از این مجموعه نیز جالب نیست.
ارزشمندترین بناهایی که امروز به عنوان تاریخ و بناهای موزه ای تاریخ به آن ها نگاه می کنیم، بناهایی هستند که حضور انسان و تجربه زندگی در آنها صورت گرفته است. سوال اساسی این است که تا چه اندازه توانسته‌ایم تاریخ را به مفهوم خود بازگردانیم. متاسفانه صرفا شکل تاریخ را تکرار کرده ایم، این در حالی است که باید بتوانیم اصل و مفاهیم تاریخ را زنده نگه داریم. توجه به سطح رویی تاریخ همچون آجر، سنگ و …. خیانت به تاریخ است، باید بتوانیم خاطرات و تجربه های تاریخی را نیز همزمان احیا کنیم.
چهارباغ تاریخی با خاطراتش از نسل‌های گذشته باقی مانده و در حال حاضر تمام این خاطرات را خراب می کنیم تا توهم معمارها جای آن قرار گیرد و این ضد تاریخی ترین کاری است که می توانیم انجام دهیم.
بازآفرینی محورهای تاریخی اصفهان یکی از اقدامات مهمی است که باید انجام شود. این اتفاق باید مخصوصاً در منظرهای شهری که محل عبور و مرور توریست و گردشگران است بیشتر اتفاق بیافتد.

باید در این مناطق از شهر اصفهان بافت‌های فرسوده و قدیمی را از بافت‌های تاریخی و با ارزش جدا بدانیم، چراکه بافت فرسوده و قدیمی بلا استفاده باید بازسازی و گاهی کاملا نوسازی شود، اما بافت تاریخی واجد ارزش باید ترمیم و نسبت به نگهداری از آن اقدام شود.
وقتی صحبت از بدنه شرقی چهارباغ به عنوان یک محور مهم تاریخی به میان می‌آید قطعاً بحث فرم و نوع معماری آن مهم و قابل توجه است.آنچه امروز به عنوان بدنه شرقی چهارباغ در فاز اول مطرح شده یک معماری ناهمگون با چهارباغ است و در کنار این معماری ناهمگون نوع بهره‌برداری از آن نیز جالب نیست
آنچه امروز در کناره‌ای از چهارباغ عباسی تنها افتاده و کمتر کسی را با خود همراه می‌کند، بر اساس طرحی در سال 1374 ساخته شده است. طرحی با عنوان “احیای بدنه شرقی چهارباغ” که قرار بود بدنه چهارباغ را از بافت فرسوده نجات دهد. این طرح طی 10 سال و با تجدید نظرهای مداوم، سرانجام در اواسط دهه 80 مصوب شد و در سال 91 به بهره برداری رسید. آنچه در نهایت رونمایی شد ستون‌های سرد بتنی و ورودی‌هایی بود که کاربرد آن‌ها مشخص نیست. ستون‌هایی که نه تنها چهارباغ را نجات ندادند بلکه آن را در شوک بتنی غرق کرده‌اند.
چهارباغ اصفهان یک محور گردشگری با ارزش از عناصری با هویت بسیار بالاست و به عنوان یکی از پر مخاطب‌ترین فضاهای شهری مردم اصفهان و نیز ستون فقرات محور گردشگری این شهر است. گرچه نیاز به ساماندهی در آن احساس می‌شد ولی بدنه شرقی بعد از دخالت‌های اخیر متاسفانه حیات خود را از دست داده است.
امروز شرق چهارباغ به فضایی بدون مخاطب تبدیل و عملاً تعطیل شده است؛ دخالتی که نتواند حضور مردم را تداوم ببخشد و مردم از آن استقبال نکنند طرحی شکست خورده محسوب می‌شود.
این خیابان با خاطره و زندگی نسل‌های مختلف از مردم این شهر پیوند دارد و نباید در ساماندهی، این لایه‌ها فراموش شود. رمان‌ها، خاطرات و نوشته‌های موجود در دوره‌های گذشته و اخیر موید این اهمیت است که نیاز به توجه دارد. نباید با یک نگاه تک بعدی و اداری صرف با بدنه چهارباغ برخورد می‌شد.
این فضا به عنوان یک معماری میان افزا می‌تواند معماری و تزئینات ساده ترو کم تکلف تری داشته باشد و انتخاب عناصر معماری به جای شبیه سازی براساس هماهنگی و پیروی از معماری‌های موجود شکل بگیرد.
لذا به نظر می رسد که این طرح باید آسیب شناسی شده و با یک نگاه نو بازطراحی شود چراکه امروز حیات بخشی چهارباغ از دروازه دولت تا بازار هنر از بین رفته است.
آنچه قرار بود برای بدنه سازی شرق چهارباغ انجام شود از حساسیت بالایی برخوردار بوده چراکه اولاً در یک محدوده تاریخی واقع شده و خیابان یک اثر ملی و بی نظیر محسوب می‌شود و دوم باید آنچه انجام می‌شود دارای هویت باشد و تمام نیازهای خیابانی گردشگر پذیر و پر رفت و آمد را در نظر بگیرد.
زیبایی شناسی باید در تک تک و سانت به سانت طراحی در نظر گرفته می شد، اما پس از رونمایی از فاز اول مشخص شد که طرح آنگونه که باید و شاید خوب انجام نشده است.
رعایت سنت و مدرنیته ذیل زیبایی شناسی می‌توانست به شدت به این طرح کمک کند، اما سؤال این است که چرا این بدنه تا این حد خنثی طراحی شده است؟
با نگاهی به طرح‌های دوره قاجار که هنوز رگه‌هایی از آن در خیابان‌های طالقانی، چهارراه نقاشی و میدان باقوشخانه (طوقچی) وجود دارد، می توان فهمید ، هیچ یک از این طرح‌ها تحمیلی نیست. استفاده از کاشی، آجر و سنگ‌های شیشه‌ای تنوع‌های فوق العاده ای به دیواره این خیابان‌ها و چهارراه‌ها داده و اصول زیبایی شناسی در این طرح‌ها کاملاً مشهود است.
به نظر می رسد نگاه اصفهان به احیای بدنه سازی شرق چهارباغ عباسی نگاهی است که از حفظ سابقه تاریخی چهارباغ نشات می‌گیرد و روش‌هایی مثل طرح نو و جدید که موجب اخلال در پیشرفت تدریجی و طبیعی مجموعه چهارباغ شود، کار صحیحی نیست.
باید این موضوع را مد نظر قرار دهیم که چهارباغ قرار نبوده از بدو شکل گیری یکسان ساخته شود و در معماری صفوی این خیابان نیز یکسان سازی وجود نداشته است.
به نظر می رسد باید اجازه داد تا روند طبیعی بدنه چهارباغ طی شود و فقط ضوابط حفظ بدنه موجود رعایت شود و از اضافه و کم کردن به این محور پرهیز شود.
نتیجه اینکه ،بهترین فرصتی كه در این مقطع تاریخی داریم این است كه از اشتباهات اروپایی ها استفاده كرده و از آن درس بگیریم.
می توان وضعیت فعلی چهارباغ را با یك پاكسازی و هزینه كم به همین صورت حفظ و از دخل و تصرف در آن خودداری كرد تا زمان بسیاری از مسائل و مشكلات را حل كند.
همزمان با آن، اتاق فكری چهار یا پنج نفره برای چهارباغ ایجاد شود تا متفكران جامعه شهری دور هم جمع شده و بدون هیچ تصمیم عجولانه ای و با بودجه ای اندك و بازه زمانی شش ماه تا یكسال برای طرح چهارباغ چاره اندیشی كنند.
ایجاد اتاق فكر برای چهارباغ بایستی در كمیته عالی چهارباغ كه به ریاست شهردار اصفهان برگزار می شود بررسی و تصمیم گیری شود.
امیدوارم برای یكبار هم شده یك طرح شهری با تامل و مطالعه و بدون تعجیل انجام شود تا كم اشتباه تر باشد.
در آخر این سوال مطرح می شود که آیا اگر “پیتر دلاواله” سیاح ایتالیایی که چهارباغ را بهتر از خیابان‌های اروپا معرفی می‌کند بار دیگر در چهارباغ قدم بزند این خیابان را می‌شناسد؟ آیا می‌تواند این خیابان رؤیایی دوران صفویه را دوباره بی نظیر توصیف کند؟

این هفته | inhaftemag.com